Waarom dit artikel

De Hervormingsagenda Jeugd vraagt gemeenten om fundamenteel anders te gaan werken: meer preventie, minder specialistische zorg, normaliseren waar het kan, en de jeugdconsulent niet als doorverwijzer maar als regisseur. Iedereen heeft het erover. Maar weinig gemeenten weten hoe ze het concreet moeten aanpakken.

In Rheden ben ik in januari 2025 begonnen met deze opdracht. Niet vanuit een blauwdruk, maar vanuit urgentie. Het team zat met de rug tegen de muur. En juist die druk dwong tot keuzes die anders misschien waren uitgesteld.

Dit is het verhaal van die keuzes. Geen beleidstaal, maar praktijkervaring.

Het startpunt: pure crisismanagement

Toen ik in januari 2025 als ontwikkelmanager voor team Jeugd startte, was het pure crisismanagement. De werkvoorraad was opgelopen tot meer dan honderd zaken. Gezinnen wachtten tien maanden op toegang tot jeugdhulp. Tien maanden waarin kinderen niet de hulp kregen die ze nodig hadden. Tien maanden waarin problemen escaleerden.

Het team was er niet goed aan toe. Structureel hoog ziekteverzuim. Een gevoel van onmacht — want hoe hard je ook werkt, de berg wordt niet kleiner. Als je elke dag achter de feiten aanrent, verlies je het vermogen om vooruit te kijken.

Stap 1: de crisis isoleren

De eerste en misschien wel belangrijkste beslissing was dat we de achterstand niet binnen het bestaande team gingen wegwerken. Dat klinkt tegenstrijdig — je hebt een probleem, dus je lost het op. Maar als je een team dat al overbelast is ook nog eens de achterstand laat inlopen, komt er nooit ruimte voor verandering.

Ik heb de honderd openstaande zaken laten isoleren en uitbesteed aan een extern bureau. Drie maanden de tijd, helder afgebakend, apart budget. Daarmee gaven we het eigen team een schone lei. De opdracht werd: richt je op de toekomst, niet op het verleden.

Vijf maanden later, in juni, waren we bij. Dat zijn we nog steeds. En het ziekteverzuim is sindsdien structureel gedaald.

Dit is de eerste les die ik iedere manager meegeef: als je een onbeheersbare achterstand hebt, besteed het wegwerken daarvan uit. Het is geen zwaktebod, het is een voorwaarde om te kunnen transformeren.

Van doorverwijzer naar regisseur

Met de achterstanden weg konden we werken aan de echte verandering. De kern daarvan is een verschuiving in de rol van de jeugdconsulent: van reactieve indicatiesteller naar proactieve regisseur.

In veel gemeenten functioneert de toegang tot jeugdhulp als een doorverwijsloket. Een gezin meldt zich, de consulent beoordeelt de aanvraag, en verwijst door naar een externe aanbieder. De consulent zelf biedt geen hulp. Het gevolg: veel indicaties, hoge kosten, en een systeem waarin steeds meer kinderen in het circuit belanden terwijl de problematiek niet per se om specialistische hulp vraagt.

In Rheden heb ik dat omgedraaid. De jeugdconsulent is regisseur van het hele traject. Die verkent eerst wat het gezin zelf kan, wat het netwerk kan, en wat de sociale basis kan bieden. Pas als dat niet toereikend is, komt gespecialiseerde hulp in beeld. En die hulp is tijdelijk en gericht — niet een open indicatie die maanden of jaren doorloopt.

Dit is niet alleen een werkwijze-verandering. Het is een cultuurverandering. Het vraagt consultenten die breder kijken dan hun indicatie-taak, die het gesprek durven aangaan met gezinnen over eigen kracht, en die samenwerken met partners in onderwijs, welzijn en zorg.

De Hervormingsagenda concreet maken

De Hervormingsagenda Jeugd is voor veel gemeenten nog een abstract document. In Rheden was die al vertaald naar een lokale visie: het Koersdocument "Samenleven in Rheden." Mijn opdracht was om die visie werkelijkheid te maken — van papier naar de dagelijkse praktijk van het team.

Concreet betekent dat drie dingen.

Normaliseren. Niet elk probleem is een jeugdzorgprobleem. Een kind dat moeite heeft op school is niet per definitie een casus voor de jeugdconsulent. Soms is een goed gesprek met de leerkracht, een sportclub, of een buurtinitiatief genoeg. Ik train het team om die afweging bewust te maken.

Verklarende Analyse. Bij complexe casussen werken we met de Verklarende Analyse — een methodiek die verplicht wordt vanuit de Hervormingsagenda. In plaats van meteen een indicatie af te geven, analyseer je eerst wat er werkelijk aan de hand is. Wat zijn de beschermende factoren, wat zijn de risico's, en wat helpt dit specifieke gezin?

Basishulp naar eigen beheer. Ik haal preventieve taken en basishulp terug naar de gemeentelijke organisatie. De ervaring leert dat als je de sociale basis en de toegang tot jeugdhulp in een hand brengt, je de drempels verlaagt en de effectiviteit vergroot.

Verblijf terugdringen: de grootste uitdaging

Een op de zeven jongeren in Rheden ontvangt jeugdzorg. Dat is een signaal. Maar het signaal wordt nog urgenter als je kijkt naar jeugdhulp met verblijf — kinderen die uit huis worden geplaatst in een instelling, gezinshuis of pleeggezin. Dat is de duurste, meest ingrijpende vorm van jeugdhulp. En te vaak is het het gevolg van problemen die eerder opgelost hadden kunnen worden.

Het terugdringen van verblijf is makkelijker gezegd dan gedaan. Er is landelijk nauwelijks hard bewijs dat een specifieke aanpak leidt tot minder uithuisplaatsingen. Wat het onderzoek wel laat zien: gemeenten waar wijkteams zelf basishulp verlenen, hebben minder doorverwijzingen naar zwaardere zorg. De richting is duidelijk, het bewijs is hoopvol, maar een garantie is het niet.

De strategie die ik heb ingezet is daarom niet een magische interventie, maar een samenhangend geheel. Preventie versterken. Basishulp intern organiseren. De jeugdconsulent als regisseur die vroegtijdig signaleert. Nauwe samenwerking met onderwijs en wijkteams. En meten, zodat we weten of het werkt.

De pilot: integraal werken zonder schotten

De meeste gemeenten organiseren hun sociaal domein langs wettelijke lijnen. Je hebt een WMO-team, een jeugdteam, een inkomensteam, een schulddienstverlening. Ieder team zijn eigen wet, eigen budget, eigen werkwijze. Maar gezinnen met problemen houden zich niet aan die indeling. Een moeder met schulden, een kind met gedragsproblemen, en een oma die mantelzorg levert — dat is niet drie keer een apart dossier. Dat is een gezin.

In Rheden werk ik aan een andere organisatie: stevige lokale teams, georganiseerd op basis van gebied in plaats van wetgeving. Multidisciplinaire teams waarin experts op het gebied van inkomen, schulddienstverlening, werk, WMO en jeugd integraal samenwerken.

Ik ben begonnen met een pilot waarin Jeugd en WMO integraal samenwerken. Dat is pionierswerk, en het schuurt. Rolverdeling, casusregie, de vraag wie wanneer de lead heeft — dat moet je allemaal uitvinden. Maar de eerste ervaringen bevestigen de richting. Professionals zien elkaar, kennen elkaars expertise, en schakelen sneller.

Wat ik leer in de jeugdzorg, pas ik toe in de migratie, en andersom. Voor de nieuwe woonwijken waar ik ook de asielopvang opzet, overweeg ik een "stevig lokaal team plus" — een team dat integraal werkt voor alle bewoners, of het nu gaat om jeugdhulp, WMO, inburgering of schulddienstverlening. De beleidsvisie voor nieuwkomers en het koersdocument "Samenleven in Rheden" sluiten naadloos op elkaar aan.

Wat andere gemeenten hiervan kunnen leren

Als een collega-manager mij belt en zegt "wij willen ook transformeren maar we weten niet waar we moeten beginnen", geef ik drie adviezen.

Isoleer de crisis. Als je een onbeheersbare achterstand hebt, besteed het wegwerken daarvan uit. Geef je team een schone lei, zodat ze zich kunnen richten op de nieuwe werkwijze. Het verlaagt ook het ziekteverzuim — dat is geen toeval.

Ontwikkel je eigen visie. Vertaal de landelijke Hervormingsagenda naar je eigen lokale context. Maak het concreet. In Rheden lag er al een koersdocument waarin de verschuiving van indiceren naar regisseren centraal staat. Dat gaf richting — maar het verschil zit in de vertaling naar de werkvloer.

Neem de regie terug. Wees niet bang om taken die je hebt uitbesteed weer in eigen beheer te nemen als de samenwerking niet het gewenste effect heeft. Het weghalen van schotten tussen de sociale basis en de specialistische toegang is cruciaal. Zolang die schotten er staan, blijf je doorverwijzen in plaats van helpen.